Erfgoed in het omgevingsplan en de dagelijkse praktijk

Omgevingswet en cultureel erfgoed

Erfgoed is onder de Omgevingswet een integraal onderdeel van de leefomgeving. Weet jij hoe je monument en omgeving goed borgt in het omgevingsplan?

Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Cultureel erfgoed is daarin een integraal onderdeel van de fysieke leefomgeving. Dat betekent dat monumenten, archeologie en cultuurlandschappen niet alleen afzonderlijk worden beschermd, maar nadrukkelijk worden meegewogen in ruimtelijke ontwikkelingen.

Voor erfgoedambtenaren betekent dit dat beleid, vergunningverlening en advisering plaatsvinden binnen het omgevingsplan en via het Omgevingsloket. Daarbij speelt niet alleen het monument zelf een rol, maar ook de omgeving van het monument. Ontwikkelingen in de directe nabijheid kunnen immers van invloed zijn op de monumentale waarden en de beleving ervan.

Op deze pagina vind je praktische informatie en handvatten voor de gemeentelijke praktijk.

Veelgestelde vragen over erfgoed onder de Omgevingswet

Onder de Omgevingswet is de omgevingsvergunning geïntegreerd in één samenhangend systeem. Voor activiteiten aan rijksmonumenten geldt een vergunningplicht voor de monumentenactiviteit. Gemeenten zijn in veel gevallen bevoegd gezag, ook bij meervoudige aanvragen waarin meerdere activiteiten samenkomen.

Nieuw is de sterkere nadruk op een integrale afweging. Niet alleen het monument zelf, maar ook de ruimtelijke kwaliteit en de omgeving van het monument moeten worden meegewogen.

Onder de Omgevingswet is niet alleen het monument zelf beschermd, maar ook de omgeving ervan. In het Besluit kwaliteit leefomgeving (artikel 5.130, tweede lid) is vastgelegd dat gemeenten in het omgevingsplan regels moeten opnemen om te voorkomen dat een monument wordt beschadigd of ontsierd.

Daarbij gaat het expliciet ook om activiteiten in de omgeving van het monument die kunnen leiden tot aantasting van de monumentale waarden. Gemeenten zijn verplicht deze bescherming juridisch te borgen in het omgevingsplan.

Enkele voorbeelden die te maken hebben met de omgeving van het monument:

  • Bouwhoogtes of massa in de nabijheid van een monument

  • Wijzigingen in zichtlijnen

  • Ingrepen in historisch groen of cultuurlandschap

  • Bodemingrepen in archeologisch waardevolle zones

Gemeenten moeten hun erfgoedregels opnemen in het omgevingsplan. Dat betreft onder andere:

  • Regels voor gemeentelijke monumenten

  • Archeologische waarden en vrijstellingsgrenzen

  • Beschermde stads- en dorpsgezichten

  • Bescherming van de omgeving van monumenten

Het zorgvuldig formuleren van begrippen is daarbij van groot belang. Eenduidige terminologie voorkomt interpretatieverschillen en ondersteunt een goede werking van het Digitaal Stelsel Omgevingswet.

Handreiking begrippenkader erfgoed omgevingswet

De Omgevingswet vraagt om integrale samenwerking binnen de gemeentelijke organisatie. Erfgoed moet vroegtijdig aan tafel zitten bij ruimtelijke ontwikkelingen. Dat geldt niet alleen voor monumenten, maar ook voor archeologie en cultuurlandschap. Een goede interne afstemming helpt om erfgoedbelangen tijdig mee te wegen en voorkomt vertraging in latere fasen.

Het Steunpunt kan gemeenten hierbij ondersteunen via de Erfgoedwerkplaats. In deze werksessie verkennen we samen hoe erfgoed binnen de organisatie is belegd, waar kansen liggen voor betere samenwerking en hoe erfgoed een vaste plek kan krijgen in planvorming en besluitvorming aan de hand van een concrete opgave.

Meer informatie Erfgoedwerkplaats